Home

Boek

Over mij

Actueel

Lezingen

Reageren

Bestellen

Contact

Links

Rituelen en het symbolisch bewustzijn

Het boek begint met een eerste verkenning van het symbolisch bewustzijn. Wat is het? En welke rol vervult het in het ritueel? Zonder symbolisch bewustzijn zijn rituelen maar wat werkvormen om de dienst een beetje op te fleuren. Maar zonder rituelen kom je weer niet bij je symbolisch bewustzijn.

Naast het symbolisch bewustzijn behandel ik de rituelen en symbolen zelf. Wat maakt een voorwerp tot symbool en wat maakt een handeling tot een ritueel? Een deel van de rijkdom van rituelen en symbolen ligt daarin dat zij fysiek deel hebben aan datgene waar zij naar verwijzen. De fysieke warmte van een kaars heeft deel aan de gesymboliseerde warmte, het fysieke licht is onderdeel van het overdrachtelijke licht en de opstijgende warmte stijgt op samen met je gebed.

Dit gebeurt omdat rituelen in jouw symbolisch bewustzijn de beelden van warmte, licht en gebed oproepen en er vorm aan geven. Je kan het symbolisch bewustzijn vergelijken met een projector. De dia’s zitten erin en worden geprojecteerd. Maar zolang de lichtstraal niet op een scherm valt is er niets te zien. Rituelen zijn dan de projectieschermen waarop de beelden en voorstellingen zichtbaar worden.

Het symbolisch bewustzijn is ons zintuig voor het religieuze

Uitvoerig ga ik erop in dat het symbolisch bewustzijn de plek is van religie. Met Carl Gustav Jung en vele anderen kom ik tot de conclusie dat de oerbeelden die in rituelen en symbolen gestalte krijgen uiteindelijk beelden zijn van het heilige. Rituelen zijn daarom bronnen van openbaring; zij stellen het heilige present en maken het hier en nu ervaarbaar. Dat wisten trouwens de oude kerkvaders al. Zij lieten daarom hun catechisanten eerst de rituelen ondergaan en borduurden vervolgens voort op de ervaringen die de leerlingen daarbij ondervonden. In plaats van óver God te praten, lieten zij de catechumenen eerst de ontmoeting mét Hem ondergaan.

Het ritueel helpt ons om over te gaan van de profane ruimte naar de sacrale ruimte, naar de plek dus waar de ontmoeting met God plaats kan vinden. Ik pleit er dan ook voor om in onze vieringen het ritueel te herontdekken. De liturgie als plek waar we God weer kunnen ervaren, daar gaat het mij om.

Rituelen en symbolen in de praktijk

Hoe je een en ander in de praktijk kunt brengen beschrijf ik in het hoofdstuk: ‘ritualiseren – hoe doe je dat?’ Verwacht hier echter geen gebruiksaanwijzing in de zin van doe dit of doe dat. Veelmeer reik ik handvatten aan om af te dalen naar het symbolisch bewustzijn, en ik bespreek hoe allen die in een viering een voorgangerfunctie hebben de deur naar de sacrale ruimte open kunnen houden.

Met deze kunst van het ritualiseren hebben we als kerken trouwens een specialisme in huis dat op de markt van rituelen en ritueelbegeleiders nog amper te vinden is. Ik denk dat het onze verantwoordelijkheid is en ook onze kans om de mensen met ons specialisme van dienst te zijn, juist ook buiten de kerken. Daarom doe ik voorstellen voor een functioneren van de kerk op de vrije rituelenmarkt.

Naar een levende liturgie

Tot slot is de tweede helft van het boek helemaal aan de praktijk gewijd. Stap voor stap loop ik daarin alle onderdelen van de liturgie na, eerst de ‘gewone’ zondagse dienst en vervolgens alle andere liturgische momenten. Hoe kunnen we onze liturgie zodanig vorm geven dat we daarin afdalen naar ons symbolisch bewustzijn en zo God kunnen ontmoeten? Om het zo praktisch mogelijk te houden grijp ik daarbij regelmatig terug op voorbeelden uit onze eigen gemeente. Niet omdat we het daar zo goed doen, maar omdat onze succesnummers, aarzelingen en valkuilen zeer herkenbaar zijn. Tegelijkertijd plaats ik de praktijk in een zo breed mogelijk kader, zodat de besproken liturgische momenten ook op andere rituelen toepasbaar zijn.

Dit boek wil uitnodigen om op weg te gaan naar een levende liturgie. Een liturgie waarin we verrast worden door de rijkdom van het ritueel.